Kerkrecht

Kerkrecht en Burgerlijk recht

In ons hele Burgerlijke Wetboek staat maar één bepaling over het kerkrecht, te weten artikel 2 van Boek 2, luidend: "1. Kerkgenootschappen alsmede hun zelfstandige onderdelen en lichamen waarin zij zijn verenigd, bezitten rechtspersoonlijkheid. 2. Zij worden geregeerd door hun eigen statuut, voor zover dit niet in strijd is met de wet. Met uitzondering van artikel 5 gelden de volgende artikelen van deze titel niet voor hen; overeenkomstige toepassing daarvan is geoorloofd, voor zover deze is te verenigen met hun statuut en met de aard der onderlinge verhoudingen".

U ziet het:

Ieder kerkgenootschap is rechtspersoon en dus zelfstandig drager van rechten en plichten (dit is van belang als een kerkgenootschap bijvoorbeeld een kerkgebouw in eigendom wil hebben); en
Ieder kerkgenootschap mag zijn eigen regels maken, zolang deze maar niet in strijd zijn met het burgerlijke recht.

Vechtstede Notarissen is gespecialiseerd in het kerkrecht. Heeft u een vraag op dat terrein, schroom dan niet om ons te bellen of te mailen.

Hieronder zetten wij enkele regels uiteen die gelden voor de verschillende kerkgenootschappen, voor de gevallen dat een kerk in het dagelijks leven een officiële handeling moet verrichten. Het kerkrecht komt dan zogezegd met het burgerlijke recht in aanraking.

Het kan dan bijvoorbeeld gaan om:

Fusies. Zie bijvoorbeeld de kerkgenootschappen die vallen onder de Protestantse Kerken in Nederland. In de kerkorde zijn daarvoor regels opgenomen.
Afsplitsingen. Zie bijvoorbeeld kerkgenootschappen die vielen onder de Gereformeerd Vrijgemaakte Kerken. Hier ontstaat soms strijd over de vraag aan wie de goederen van de kerk toebehoren.
Aankoop en verkoop van onroerend goed en het vestigen van hypotheekrechten op onroerend goed. Hierbij is het van belang wie het kerkgenootschap mag vertegenwoordigen.

Dit laatste punt lichten we hieronder verder toe. We zullen telkens zowel de internrechtelijke regel geven (wie mag besluiten tot aan- of verkoop of vestiging van een hypotheekrecht) als de externrechtelijke regel (wie dient het kerkgenootschap te vertegenwoordigen).
We zullen de regels beschrijven met betrekking tot kerkgenootschappen die het meest voorkomen en gebruiken daarvoor de Edities van de Kerkordes zoals hierna vermeld:

Christelijke Gereformeerde Kerken in Nederland (Editie 2004)

Intern: De kerkenraad moet besluiten (geen specifiek artikel).
Extern: Een plaatselijke kerk kan worden vertegenwoordigd door twee of meer leden van de kerkenraad dan wel door twee of meer personen die gemachtigd zijn door de kerkenraad (artikel 84).

Gereformeerde Kerken in Nederland (vrijgemaakt)
(Editie 1978)

Intern: De kerkenraad moet besluiten (geen specifiek artikel).
Extern: Ten aanzien van het bestuur van de stoffelijke goederen wordt een kerk in en buiten rechte vertegenwoordigd door twee personen, die daartoe bij het nemen van het uit te voeren besluit door de kerkenraad en de diakenen zijn aangewezen (artikel 51).

Protestantse Kerk in Nederland (Editie 2004)

Intern

De zorg voor de vermogensrechtelijke aangelegenheden van de gemeente berust bij de kerkenraad.
De kerkenraad vertrouwt de verzorging van de vermogensrechtelijke aangelegenheden van de gemeente van niet-diaconale aard toe aan het college van kerkrentmeesters en die van diaconale aard aan het college van diakenen (Ordinantie 11 artikel 1).
Het college van kerkrentmeesters heeft voor de volgende rechtshandelingen vooraf de instemming van de kerkenraad nodig:

het verkrijgen, bouwen, ingrijpend verbouwen, uitbreiden of restaureren, verhuren, bezwaren, verkopen of op andere wijze vervreemden en afbreken van een gebouw (…);
het aanvaarden van erfstellingen of schenkingen onder last of voorwaarde;
het oprichten van of deelnemen aan een stichting;
(Ordinantie 11 artikel 2)
Het college van diakenen heeft voor de volgende rechtshandelingen vooraf de instemming van de kerkenraad nodig:
het aanvaarden van erfstellingen of schenkingen onder last of voorwaarde;
het oprichten van of deelnemen aan een stichting;

(Ordinantie 11 artikel 3)
Waar een gemeente wijkgemeenten heeft, dient in plaats van kerkenraad gelezen te worden algemene kerkenraad;
(Ordinantie 11 artikel 4)

Extern

De gemeente heeft rechtspersoonlijkheid. De gemeente wordt in vermogensrechtelijke aangelegenheden van niet-diaconale aard vertegenwoordigd door de voorzitter en de secretaris van het college van kerkrentmeesters tezamen. Het college van kerkrentmeesters wijst voor elk van beiden uit zijn midden of uit de kerkenraad een plaatsvervanger aan.
Waar een streekgemeente is gevormd, hebben zowel de streekgemeente als de gemeenten die tezamen de streekgemeente vormen, rechtspersoonlijkheid.
Een wijkgemeente en een huisgemeente hebben geen rechtspersoonlijkheid.
Wel zal nog moeten worden gekeken naar de vraag of de rechthandeling valt onder 'toezicht' van het RCBB (zie Ordinantie 11 artikel 8 en 9).
De diaconie van de gemeente heeft rechtspersoonlijkheid. Het college van diakenen is het bestuur van de diaconie.
De gemeente wordt in vermogensrechtelijke aangelegenheden van diaconale aard vertegenwoordigd door de diaconie. De diaconie van de gemeente wordt vertegenwoordigd door de voorzitter en de secretaris van het college van diakenen tezamen. Het college van diakenen wijst voor elk van beiden uit zijn midden of uit de kerkenraad een plaatsvervanger aan.
(Ordinantie 11 artikel 5)

Voortgezette Gereformeerde Kerken in Nederland

Intern: De kerkenraad moet besluiten (geen specifiek artikel).
Extern: Ten aanzien van het bestuur van de stoffelijke goederen wordt een kerk in en buiten rechte vertegenwoordigd door twee personen, die daartoe bij het nemen van het uit te voeren besluit door de kerkenraad zijn aangewezen.

Rooms-Katholieke Kerk (Parochies)

Intern

Het kerkbestuur - ook te noemen het parochiebestuur - bestuurt de parochie voor zover het betreft het parochiaal vermogen en de zorg voor een doelmatige aanwending daarvan ten bate van de parochie, met inachtneming van het recht en van hetgeen de bisschop hierover bepaalt.
Met name behoort tot de taak van het kerkbestuur:

het bestuur over de roerende en onroerende zaken, die behoren tot het parochiaal vermogen;
het verrichten van andere rechtshandelingen en het aangaan van overeenkomsten ten name van de parochie.

Aldus vervullen de overige leden van het kerkbestuur tevens de taak van de raad voor economische aangelegenheden ten aanzien van de pastoor zoals bepaald in canon 537 en canon 1280 van het kerkelijk wetboek.
(Artikel 24 Algemeen reglement voor het bestuur van een parochie van de Rooms-Katholieke Kerk in Nederland)
Het kerkbestuur bestaat uit de pastoor of zijn kerkrechtelijk aangewezen plaatsvervanger en voorts uit tenminste vier andere bestuursleden.
(Artikel 25 Algemeen reglement voor het bestuur van een parochie van de Rooms-Katholieke Kerk in Nederland)
Alle besluiten worden genomen door de meerderheid van de aanwezige leden.
In een vergadering, waarin niet meer dan de helft van de leden aanwezig is, kunnen geen geldige besluiten genomen worden.
Onder verantwoordelijkheid van de secretaris van het kerkbestuur worden van het verhandelde in elke vergadering notulen gehouden. Deze notulen zullen in de eerstvolgende vergadering van het kerkbestuur worden vastgesteld en getekend door de voorzitter en de secretaris en worden bewaard in het archief van de parochie.
Van schriftelijk genomen besluiten wordt in de eerstvolgende vergadering melding gemaakt; zij worden in de notulen van de vergadering opgenomen.
(Artikel 33 Algemeen reglement voor het bestuur van een parochie van de Rooms-Katholieke Kerk in Nederland)

Extern

De parochie wordt in en buiten rechte vertegenwoordigd, voor zover dit betrekking heeft op vermogensrechtelijke handelingen de parochie betreffende:
ofwel door de pastoor-voorzitter (of diens kerkrechtelijk aangewezen plaatsvervanger) en de secretaris en wel te zamen;
ofwel door de vice-voorzitter, zijnde de gemachtigde conform art. 26 lid 2, en de secretaris, en wel te zamen;
ofwel door hun kerkrechtelijk daartoe aangewezen plaatsvervangers, en wel te zamen.
Zij tekenen de officiële stukken van het kerkbestuur.
(Artikel 51 Algemeen reglement voor het bestuur van een parochie van de Rooms-Katholieke Kerk in Nederland)
Het kerkbestuur heeft een voorafgaande schriftelijke machtiging nodig van de bisschop voor daden, die de grenzen van het gewone beheer te buiten gaan, met name voor:

het aannemen of verwerpen van erfstellingen, legaten, schenkingen met een last of fundaties, alsmede het doen van schenkingen;
het verkrijgen, vervreemden, hypothecair belasten, in pacht of huur geven, in gebruik of bruikleen geven van registergoederen of het vestigen van beperkte rechten, alsmede het aangaan van andere overeenkomsten, die bezwarend zijn voor de parochie;
het verstrekken en aangaan van geldleningen;
het oprichten, afbreken, verbouwen of van bestemming veranderen van tot het vermogen van de parochie behorende gebouwen en van kerkmeubelen van bijzondere waarde, alsmede het verrichten van buitengewone herstellingen;
het aanleggen, uitbreiden en sluiten van begraafplaatsen en columbaria;
het verzoeken tot plaatsing c.q. afvoering dan wel het al dan niet instemmen met een (voorgenomen) besluit tot plaatsing c.q. afvoering van een gebouw of ander eigendom van de parochie op een monumentenlijst van een burgerlijke overheid.

(Artikel 53 Algemeen reglement voor het bestuur van een parochie van de Rooms-Katholieke Kerk in Nederland)
Het kerkbestuur heeft daarnaast ook nog een voorafgaande schriftelijke machtiging nodig van de Apostolische Stoel voor onroerend goed-transacties, als het belang groter is dan € 2.500.000.
De pastoor vertegenwoordigt de parochie in alle juridische aangelegenheden. Met betrekking tot vermogensrechtelijke handelingen de parochie betreffend (cf. can. 532), neemt hij artikel 51 in acht.
(Artikel 20 Algemeen reglement voor het bestuur van een parochie van de Rooms-Katholieke Kerk in Nederland)

Tot slot

Mocht u een specifieke vraag hebben over het kerkrecht, dan kunt u ons bellen of mailen. U kunt dan vragen naar Mr. Ronald Brinkman, notaris; hij is gespecialiseerd in het kerkrecht.

Tarieven lees meer...

De kosten voor advies op het gebied van het kerkrecht , hangt af van de situatie. U kunt bij ons in een vrijblijvend gesprek vragen om een kostenopgave.

Checklist lees meer...

Deze dingen zijn handig om mee te nemen